Rough Seas aflevering 2: wat AI verandert aan het dreigingslandschap van 2026

AI versterkt en versnelt, maar verandert de basis niet

Van alle factoren die het dreigingslandschap vormen, heeft AI de grootste impact. Geopolitiek, regelgeving en kwetsbaarheden in de supply chain blijven een rol spelen, maar AI versterkt en versnelt elk van die ontwikkelingen.

Toch verandert AI de aard van aanvallen niet. Aanvallers gebruiken grotendeels dezelfde technieken, alleen vaker en sneller. Voor verdedigers betekent dat vooral: bestaande maatregelen sneller en vaker toepassen, zoals kortere patchcycli en continue controles in plaats van steekproeven. Wat wel nieuw is: informatie over uw organisatie zo koppelen dat u er geautomatiseerd op kunt reageren.

Aanvallers zijn de patch voor

Lange tijd hadden organisaties nog redelijk wat tijd tussen de bekendmaking van een kwetsbaarheid en de eerste misbruikpogingen. Die tijd is er niet meer. Google en Mandiant becijferden dat aanvallers een kwetsbaarheid gemiddeld al zeven dagen misbruiken voordat er een patch beschikbaar is. Tegelijkertijd duurt het bij de helft van de organisaties langer dan 43 dagen voordat zij een nieuwe patch installeren. In april 2026 lag er tussen de publicatie van een kwetsbaarheid en het eerste misbruik minder dan 13 uur.

De oorzaak ligt niet bij AI, maar bij onveilige software. AI maakt dat probleem pijnlijk zichtbaar. Patchen blijft wel noodzakelijk: het gemiddelde kent een spreiding, en aanvallers misbruiken veel kwetsbaarheden pas nadat er een patch is.

Daarom loont het om te focussen. In 2025 kwamen ruim 48.000 nieuwe kwetsbaarheden aan het licht, maar aanvallers misbruiken slechts ongeveer 1,5 procent van alle kwetsbaarheden actief. Breng daarom uw externe aanvalsoppervlak in kaart, verklein het waar mogelijk en dicht kwetsbaarheden in extern bereikbare systemen zo snel mogelijk. Een gestructureerd proces voor vulnerability management maakt dat tempo haalbaar. Komt een aanvaller toch binnen, dan vertraagt segmentatie op functie- en privilegeniveau hem. Die vertraging levert alleen iets op als u haar koppelt aan detectie, zodat u de gewonnen tijd ook gebruikt om te beslissen.

MFA alleen is niet meer genoeg

Identiteitsgerichte aanvallen behoren tot de meest prominente ontwikkelingen van het afgelopen jaar. Aanvallers gebruiken gestolen inloggegevens, sessietokens en toegangssleutels om als legitieme gebruiker in te loggen op applicaties zoals Microsoft 365 of een CRM-platform. AI-ondersteunde phishingkits kosten op het dark web vanaf 30 tot 40 euro per maand. Daarmee stelen ook minder ervaren aanvallers complete sessies en omzeilen zij multifactorauthenticatie (MFA).

Elke organisatie waarvoor ons CERT vorig jaar een incident met business email compromise (BEC) afhandelde, had MFA ingeschakeld. BEC was in 2025 goed voor ruim 40 procent van alle incidenten waarop wij reageerden, meer dan cyberafpersing. AI-gegenereerde phishing presteert ruim 50 procent beter dan traditionele phishing en verschijnt steeds vaker in foutloos Nederlands.

Dat MFA tekortschiet, betekent niet dat u het kunt loslaten. Het betekent dat de vorm ertoe doet. Bij een adversary-in-the-middle-aanval, de methode die wij het vaakst tegenkomen, voltooit het slachtoffer zelf de MFA-stap op een nagebootste inlogpagina. De aanvaller onderschept vervolgens het sessietoken, dat vaak geldig blijft na een wachtwoordreset. Phishingbestendige MFA, zoals FIDO2 of passkeys, koppelt de inlog aan het echte domein en maakt die onderschepping zinloos. Begin met de invoering bij beheerders en andere accounts met veel rechten, want daar kan een aanvaller de meeste schade aanrichten.

Phishingbestendige MFA sluit niet elke route af. Aanvallers misleiden medewerkers ook om een kwaadaardige app toegang te geven tot bedrijfsdata, of blijven een eerder gestolen sessie gebruiken. Laat daarom alleen beheerders apps goedkeuren, en zorg dat u sessies en tokens snel kunt intrekken.

Data-afpersing: de impact begint voordat u het weet

Cyberafpersing draait steeds minder om versleuteling en steeds meer om gestolen data. Sommige groepen laten versleuteling volledig los en gaan direct naar databases, bijvoorbeeld van een CRM-platform. Soms verschijnt de naam van het slachtoffer al op een leksite, inclusief de eerste datasamples, voordat de organisatie weet dat er een inbreuk is. Zij belandt daarmee direct in de impactfase, met reputatieschade, juridische gevolgen en vragen van toezichthouders. Het gaat immers ook om de data van klanten.

De cijfers bevestigen die verschuiving. In 2025 stonden wereldwijd ruim 8.000 organisaties op leksites, een record. Ongeveer 60 procent van de slachtoffers in onze incidenten betaalde geen losgeld. Wie wel betaalde, deed dat vooral om publicatie van data te voorkomen. Hoe dit in Nederland uitpakt, liet de aanval op Odido begin 2026 zien. Criminelen kregen via phishing en het omzeilen van MFA toegang tot het klantcontactplatform en stalen de gegevens van ongeveer 6,2 miljoen klanten. Odido weigerde te betalen, waarna de aanvallers de data volledig publiceerden.

Cloud- en SaaS-applicaties zoals CRM-systemen vormen bovendien een laag in de IT-stack die organisaties doorgaans minder goed monitoren. Een goede managed detection and response-dienst kijkt daarom verder dan endpoints en neemt ook signalen uit identiteiten, cloudomgevingen en applicaties mee.

Monitoring helpt om een aanval eerder te ontdekken, maar beperkt niet wat een aanvaller met gestolen data kan doen. Daarvoor zijn twee andere maatregelen nodig. Ten eerste, data die u niet meer bewaart, kan een aanvaller ook niet als drukmiddel gebruiken. Verwijder daarom wat u volgens wet- en regelgeving of uw eigen bewaarbeleid niet hoeft te bewaren.

Ten tweede, bereid uw communicatie voor, want bij data-afpersing is een incident binnen minuten openbaar. Leg ruim voor een crisis kernboodschappen en beslislijnen vast, en spreek af welke waarden uw communicatie onder druk sturen.

De eerste AI-gestuurde aanval in de praktijk

Agentic AI geeft aanvallers op dit moment een voorsprong. Een aanvaller hoeft maar één zwakke plek te vinden, terwijl de verdediger het hele aanvalsoppervlak moet bewaken en bij elke ingreep rekening moet houden met de bedrijfsvoering. AI helpt verdedigers wel, maar alleen bij gerichte inzet op specifieke taken, zoals de analyse van meldingen en de eerste stappen om een aanval in te dammen.

In april 2026 reageerde ons incident response-team op een afpersingsaanval die AI-systemen grotendeels zelfstandig uitvoerden. De aanvaller kwam via twee gecoördineerde routes binnen: een kwetsbaarheid in een publiek bereikbare applicatie en zwakke plekken in identiteiten in de cloud, waaronder een beheerdersaccount. Daarna volgde gelijktijdige activiteit op Linux-systemen, applicaties en databases, zonder pauzes. De aanvaller haalde data rechtstreeks uit databases en verzamelde systematisch API-sleutels en tokens. Door het tempo en de variatie vermoedde het slachtoffer zelfs meerdere aanvallers.

Toch maakte de AI fouten, en de verdediging ontdekte de aanval voordat de versleuteling begon. De aanval duurde een heel weekend, terwijl handmatige aanvallen soms sneller verlopen. In 2025 handelden wij een sterk geautomatiseerde aanval af die in 22 minuten van eerste toegang tot impact kwam. Er is dus nog geen reden tot paniek, wel een reden om de verdediging nu aan te passen.

Die aanpassing begint bij detectie. Uit data van ons SOC blijkt dat 64 procent van de bevestigde dreigingen in 2025 begon als melding met gemiddelde prioriteit. Meldingen met hoge prioriteit vormden vijf procent van het totaal en leverden 19 procent van de bevestigde dreigingen op. Wie alleen de meest urgente meldingen opvolgt, mist dus het merendeel. Bij snelle, AI-gestuurde aanvallen bepaalt het vermogen om vroege, minder opvallende signalen in context te duiden de uitkomst.

Vervagende grenzen maken toeschrijving lastiger

De grenzen tussen cybercriminelen, statelijke actoren en hacktivisten vervagen. Ransomwaregroepen werken samen met inlichtingendiensten, staten zetten criminele ransomware in om hun betrokkenheid te kunnen ontkennen, en hacktivisme in Europa sluit vrijwel volledig aan bij statelijke doelstellingen. Lange tijd konden vooral goed gefinancierde staten zero-day-kwetsbaarheden ontdekken en misbruiken. Met de nieuwste AI-modellen komt dat binnen bereik van cybercriminelen. Het verschil verdwijnt overigens niet, omdat het effect van AI afhangt van de vaardigheid van de aanvaller en van diens budget voor rekenkracht.

Voor verdedigers heeft dit een praktisch gevolg. De aanvalsmethode zegt steeds minder over de dader en diens motief. Baseer uw respons daarom op de impact voor uw organisatie, niet op de vraag wie erachter zit.

Waar begint u?

Ondanks het tempo van de ontwikkelingen blijven de fundamenten van verdediging overeind. Wij adviseren organisaties om met de volgende stappen te beginnen:

1. Test of uw security-aanpak bestand is tegen een hoger tempo. Ga uit van een scenario waarin het aantal aanvallen verdrievoudigt, aanvallen vier keer zo snel verlopen en aanvallers actief zero-days inzetten. Welke activiteiten die u nu periodiek uitvoert, zouden dan continu moeten plaatsvinden? En waar kunt u de aanvaller vertragen om tijd te winnen?
2. Weet wat met wat verbonden is. Een actueel overzicht van de samenhang tussen data, servers en identiteiten helpt om bij een incident snel onderzoek te doen. Gaat er een alarm af rond een identiteit, dan wilt u direct kunnen zien tot welke data en systemen die identiteit toegang had.
3. Voorkom dat incidentrespons improvisatie wordt. Tijdens een incident zouden alleen de feiten nieuw moeten zijn. Oefen rollen, overlegstructuur, communicatielijnen en besluitvorming daarom vooraf, bijvoorbeeld tijdens cyber crisis readiness-oefeningen.
4. Blijf niet alleen toevoegen, maar durf ook op te ruimen. Phishingbestendige MFA, conditional access en managed EDR horen inmiddels tot de basis. Kijk tegelijkertijd kritisch naar bestaande maatregelen: zijn ze nog effectief en voegen ze nog iets toe? Verouderde maatregelen kunnen wel beheer en uitzonderingen vragen, terwijl hun toegevoegde waarde steeds kleiner wordt.

Zet daarnaast AI in om uw eigen detectie en respons te versnellen. Blijf daarbij nuchter: de technologie verandert snel, maar een weerbare organisatie rust nog altijd op dezelfde basis. Wie die op orde houdt, heeft de tijd om zich aan te passen.

Beluister de volledige aflevering

In de aflevering van Rough Seas hoort u het volledige gesprek tussen Ruby Whitmore, Sander van der Maden en Christiaan Ottow, inclusief hun toelichting op de AI-gestuurde aanval. De tweede aflevering van Rough Seas is vanaf nu beschikbaar via podcastplatforms en onze website.

Meer weten? Het volledige Global Threat Landscape 2026 behandelt ook insider threats, statelijke aanvallen op commerciële netwerken en hacktivisme, met concrete maatregelen per dreiging: Northwave Global Threat Landscape 2026.

Bronnen:

• Northwave: Global Threat Landscape 2026
• Google Cloud: M-Trends 2026 Report
• Verizon: 2026 Data Breach Investigations Report
• CVE Program